Όταν σκεφτόμαστε την αρχαία Ελλάδα, συνήθως μας έρχονται στο μυαλό οι Ολυμπιακοί Αγώνες, τα γυμνάσια, οι θρησκευτικές λατρείες και η φιλοσοφία. Ωστόσο, οι Έλληνες δεν ήταν μόνο αθλητές και στοχαστές· ήταν επίσης μεγάλοι παίκτες. Δίπλα στους αθλητικούς αγώνες υπήρχε ένας πλούσιος κόσμος παιχνιδιών επιτραπέζιων, κοινωνικών, δεξιοτεχνίας και τύχης, που ασκούνταν τόσο από παιδιά όσο και από ενήλικες, συχνά σε συμφοιτητικά περιβάλλοντα όπως ο συμποσιασμός.
Σε αυτό το άρθρο εξερευνούμε ορισμένα από τα πιο αρχαία και επιδραστικά παιχνίδια της αρχαίας Ελλάδας που, σε πιο ήπια ή μεταμορφωμένη μορφή, άφησαν ίχνη μέχρι τους σύγχρονους χρόνους, από τα επιτραπέζια παιχνίδια μέχρι τις σύγχρονες παραλλαγές που βασίζονται στην τύχη.
Πετεία και πέσσοι: τα «σκάκια» των Ελλήνων
Ένα από τα πιο διάσημα παιχνίδια επιτραπέζιο της ελληνικής αρχαιότητας ήταν η πτεῖα (συχνά αναφερόμενη και ως πέσσοι, πόλεις ή πόλεις). Ο όρος «πτεῖα» παραπέμπει στους «πεσσούς» ή «πιόνια», ενώ πόλεις μπορεί να δείχνει το ταμπλό, σχεδιασμένο σαν μια πόλη από τετράγωνα.
Οι αρχαίες πηγές – από τον Πλάτωνας έως τον Αριστοτέλης – περιγράφουν την πτεῖα ως ένα παιχνίδι στρατηγικής δύο παικτών, στο οποίο πιόνια ανοιχτού και σκούρου χρώματος τοποθετούνταν σε ένα πλέγμα (συχνά 8×8, αν και υπήρχαν παραλλαγές) και «συλλαμβάνονταν» περικυκλώνοντας τα πιόνια του αντιπάλου από δύο πλευρές. Οι κανόνες δεν είναι πλήρως διασωθέντες, αλλά οι μελετητές θεωρούν ότι ήταν η «γονιός» διαφόρων παιχνιδιών στρατηγικής όπως το ρωμαϊκό ludus latrunculorum.
Κληρονομιά σήμερα:
Η ιδέα της αναπαράστασης μάχης και τακτικής σε ένα ταμπλό με τετράγωνα συναντάται στα σκάκια, στη ντάμα και σε πολλούς σύγχρονους πόρους παιχνιδιών στρατηγικής.
Η απουσία τύχης (και η έμφαση στην στρατηγική) προδιαγράφει τη μακρά παράδοση των παιχνιδιών «καθαρής» στρατηγικής.
Η πτεῖα λοιπόν μας υπενθυμίζει ότι το τραπέζι παιχνιδιού, για τους αρχαίους Έλληνες, μπορούσε να είναι ένα μικρό πεδίο διανοητικής μάχης, και όχι απλώς ένας τρόπος διασκέδασης.
Αστράγαλοι και ζάρια: το παιχνίδι με τα κόκαλα (και με την τύχη)
Αν η πτεῖα αποτελεί τον θρίαμβο της στρατηγικής, οι αστράγαλοι εκφράζουν αντίθετα τη γοητεία της τύχης. Πρόκειται για μικρά οστά – συνήθως το αστράγαλο προβάτου ή κατσίκας – λειασμένα και χρησιμοποιούμενα ως πρωτόγονα ζάρια.
Οι αστράγαλοι είχαν τέσσερις κύριες όψεις, καθεμία με διαφορετική τιμή· ρίχνοντάς τους, προέκυπταν πιο ή λιγότερο ευνοϊκές συνδυασμοί. Χρησιμοποιούνταν τόσο ως παιχνίδι δεξιότητας – παρόμοιο με τα σύγχρονα jacks (ρίχνοντας στον αέρα και πιάνωντας πολλά αντικείμενα) – όσο και σε μορφές τζόγου ή ακόμη και ως μικροί χρησμοί.
Από πολιτιστική άποψη, οι αστράγαλοι και τα ζάρια δείχνουν δύο στοιχεία σημαντικά:
Το ρευστό όριο ανάμεσα σε παιχνίδι, τελετή και μαντεία.
Την ιδέα ότι η τύχη μπορούσε να «χειραγωγηθεί» μέσω αριθμητικών κανόνων και συνδυασμών — μία έννοια που έχει μακρά ιστορία, έως και στον σύγχρονο υπολογισμό πιθανοτήτων.
Σήμερα, η ίδια λογική – το ρίξιμο στοιχείων τύχης και η ερμηνεία του αποτελέσματος με βάση από κοινού συμφωνημένους κανόνες – υφίσταται σε πολλά παιχνίδια που βασίζονται στην τύχη: από τα κλασικά ζάρια επιτραπέζιων έως τα σύγχρονα συστήματα που ρυθμίζουν βαθμολογίες στις κάρτες και στις ψηφιακές πλατφόρμες. Σε αυτό το πνεύμα, η χρήση του όρου online μπλακτζάκ NetBet εμφανίζεται ως παράδειγμα ενός σύγχρονου παιχνιδιού τύχης που, εν προκειμένω, αντανακλά την ιστορική συνέχεια της ανθρώπινης σχέσης με το τυχαίο στοιχείο, έστω κι αν το πλαίσιο είναι προχωρημένο ή ψηφιακό.
Κότταβος: το παιχνίδι των συμποσίων
Ένα ακόμη παιχνίδι τυπικά ελληνικό, αυτή τη φορά συνδεδεμένο με τον κοινωνικό χώρο των ενηλίκων, είναι ο κότταβος. Παίζονταν κατά τη διάρκεια των συμποσίων – των περίφημων γευμάτων και συνάξεων όπου οι ευγενείς και οι διανοούμενοι συνέρχονταν, έπιναν, άκουγαν μουσική και απήγγειλαν ποιήματα.
Στον κότταβο, οι παίκτες, ξαπλωμένοι στα κλινά, έριχναν τα υπολείμματα του κρασιού (τα στέμφυλα) από μία κύλικα προς έναν στόχο που βρισκόταν πάνω σε στήριγμα στο κέντρο του χώρου. Στόχος ήταν να ρίξουν ένα δίσκο ή να χτυπήσουν ένα δοχείο, παράγοντας έναν χαρακτηριστικό ήχο: μια μορφή δοκιμασίας στόχου και ελέγχου της κίνησης.
Τα έπαθλα και οι «πονταρίσματα» δεν ήταν απαραίτητα χρηματικά: συχνά επρόκειτο για γλυκίσματα, μικρά δώρα ή ακόμη και έρωτικά προμήνυμα, ένδειξη του πώς το παιχνίδι μπλέκεται με το τελετουργικό, το κοινωνικό status και τον συμβολισμό.
Από μιαν άποψη, ο κότταβος αποτελεί έναν μακρινό συγγενή των παιχνιδιών που σήμερα εμφανίζονται σε κοινωνικές συγκεντρώσεις, όπου το τραπέζι, τα ποτά και τα διαθέσιμα αντικείμενα μετατρέπονται σε αυτοσχέδια εργαλεία παιχνιδιού.
Παιχνίδια παιδιών: ανάμεσα σε κούκλες, σβούρες, ψαλίδια και χελιδόνια
Ιδιαίτερα πλούσιο είναι και το ρεπερτόριο των παιδικών παιχνιδιών στην Ελλάδα. Αρχαιολογικά ευρήματα και λογοτεχνικές πηγές παρουσιάζουν ένα ρεπερτόριο που περιλαμβάνει:
Κούκλες από τερακότα, ξύλο, πανιά ή κερί, μερικές φορές με κινητά χέρια και πόδια.
Σβούρες, ψαλίδια, μπάλες από πανιά ή φουσκωμένες κύστεις, καρότσια σε ρόδες, στεφάνια που κυλούν, ξυλοπόδαρα.
Παιχνίδια ομάδας βασισμένα σε κυνηγητό, κρυφτό, επαναλήψεις και τραγουδάκια-μετρήσεις.
Σύμφωνα με εγκυκλοπαιδικές πηγές, οι κούκλες, τα ζάρια, οι αστράγαλοι, οι μπάλες και διάφοροι τύποι παιχνιδιών επιτραπέζιων ήταν διαδεδομένοι όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε πολλές μεσογειακές πολιτισμικές ζώνες.
Πολλά από αυτά τα παιχνίδια επιβιώνουν σχεδόν αναλλοίωτα:
Οι σβούρες, τα στεφάνια και τα ψαλίδια εξακολουθούν να είναι κοινά παιχνίδια.
Οι κούκλες παραμένουν θεμελιώδη στο συμβολικό παιχνίδι, συνδεδεμένες με την μίμηση του κόσμου των ενηλίκων.
Τα παιχνίδια με μπάλες βρίσκονται ανάμεσα στις πιο καθολικές δραστηριότητες της παιδικής ηλικίας σε όλους τους πολιτισμούς.
21+ | ΑΡΜΟΔΙΟΣ ΡΥΘΜΙΣΤΗΣ ΕΕΕΠ | ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΘΙΣΜΟΥ & ΑΠΩΛΕΙΑΣ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑΣ | ΓΡΑΜΜΗ ΒΟΗΘΕΙΑΣ ΚΕΘΕΑ: 210 9237777 | ΠΑΙΞΕ ΥΠΕΥΘΥΝΑ
Ακολουθήστε το evianews.com στο Google News για να μαθαίνετε πρώτοι όλα τα νέα
Δείτε όλες τις ειδήσεις από τη Χαλκίδα και την Εύβοια με την υπογραφή του evianews του Γιώργου Κουτσελίνη